जागतिक मानव तस्करी विरोधी दिन : मानवी प्रतिष्ठेच्या रक्षणासाठी सामूहिक लढा

जागतिक मानव तस्करी विरोधी दिन : मानवी प्रतिष्ठेच्या रक्षणासाठी सामूहिक लढा

-- लेखन आणि संकलन --

 सौ. आशाताई बाजीराव ढाकणे

सामाजिक कार्यकर्त्या तथा सचिव, श्री तुळजाभवानी महिला बहुउद्देशीय सेवाभावी संस्था, जोला, पो. देवगाव, ता. केज, जि. बीड

दरवर्षी ३० जुलै रोजी जगभरात "जागतिक मानव तस्करी विरोधी दिन" (World Day Against Trafficking in Persons) साजरा केला जातो. संयुक्त राष्ट्रसंघाने (United Nations) २०१३ मध्ये या दिवसाची घोषणा केली. या दिवसाचा उद्देश मानव तस्करीसारख्या अमानुष गुन्ह्याविषयी जनजागृती करणे, पीडित व्यक्तींचे संरक्षण करणे आणि मानव तस्करी रोखण्यासाठी समाज, शासन व कायदा अंमलबजावणी यंत्रणांमध्ये समन्वय निर्माण करणे हा आहे.

मानव तस्करी हा जगातील सर्वात गंभीर आणि संघटित गुन्ह्यांपैकी एक मानला जातो. आर्थिक लाभ मिळविण्यासाठी महिलांना, मुलींना, बालकांना तसेच पुरुषांनाही फसवून किंवा जबरदस्तीने एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी नेऊन त्यांचे लैंगिक शोषण, सक्तीची मजुरी, बालमजुरी, भीक मागण्यास भाग पाडणे, बेकायदेशीर अवयव व्यापार किंवा इतर अमानवी कृत्यांसाठी वापर केला जातो. हा गुन्हा केवळ व्यक्तीचे स्वातंत्र्य हिरावून घेत नाही, तर त्याच्या मानवी प्रतिष्ठेलाही गंभीर धक्का पोहोचवतो.

आजच्या आधुनिक युगात शिक्षणाचा अभाव, गरिबी, बेरोजगारी, स्थलांतर, सामाजिक असुरक्षितता, इंटरनेट आणि सोशल मीडियाचा गैरवापर यामुळे मानव तस्करीचे प्रकार अधिक गुंतागुंतीचे होत आहेत. रोजगार, विवाह, चित्रपट, मॉडेलिंग, परदेशात नोकरी किंवा चांगल्या शिक्षणाचे आमिष दाखवून अनेकांना जाळ्यात ओढले जाते. त्यामुळे प्रत्येक नागरिकाने सतर्क राहणे आवश्यक आहे.

भारतामध्ये मानव तस्करी रोखण्यासाठी विविध कायदे अस्तित्वात आहेत. भारतीय न्याय संहिता, बालकांचे लैंगिक अपराधांपासून संरक्षण (POCSO) कायदा, बालमजुरी प्रतिबंधक कायदा, किशोर न्याय (बालकांची काळजी व संरक्षण) कायदा तसेच अनैतिक मानवी व्यापार प्रतिबंधक कायदा यांसारख्या कायद्यांद्वारे दोषींवर कठोर कारवाईची तरतूद करण्यात आली आहे. मात्र केवळ कायदे पुरेसे नसून समाजाची जागरूकता आणि नागरिकांचा सक्रिय सहभागही तितकाच महत्त्वाचा आहे.

मानव तस्करी रोखण्यासाठी प्रत्येक पालकाने आपल्या मुलांच्या शिक्षणाकडे लक्ष द्यावे, अनोळखी व्यक्तींच्या आमिषांना बळी पडू नये, नोकरी किंवा विवाहाच्या प्रस्तावांची खातरजमा करावी आणि संशयास्पद हालचाली दिसल्यास तात्काळ पोलिस किंवा संबंधित प्रशासनाला माहिती द्यावी. शाळा, महाविद्यालये, स्वयंसेवी संस्था, ग्रामपंचायती, महिला बचत गट आणि युवक मंडळांनी जनजागृती मोहिमा राबविणे ही काळाची गरज आहे.

विशेषतः महिला आणि बालकांचे संरक्षण ही संपूर्ण समाजाची सामूहिक जबाबदारी आहे. प्रत्येक बालकाला सुरक्षित बालपण, प्रत्येक महिलेला सन्मानाने जगण्याचा अधिकार आणि प्रत्येक नागरिकाला शोषणमुक्त जीवन मिळणे हीच खरी लोकशाहीची ओळख आहे.

जागतिक मानव तस्करी विरोधी दिन हा केवळ एक दिवस साजरा करण्याचा विषय नसून मानवी हक्क, सामाजिक न्याय आणि मानवतेचे रक्षण करण्याची सामूहिक शपथ घेण्याचा दिवस आहे. शासन, प्रशासन, पोलीस, न्यायव्यवस्था, सामाजिक संस्था आणि सामान्य नागरिक यांनी एकत्रितपणे कार्य केल्यास मानव तस्करीसारख्या घृणास्पद गुन्ह्यावर निश्चितच प्रभावी नियंत्रण मिळवता येईल.

"मानव विक्री नव्हे, मानवतेचे रक्षण करूया; प्रत्येक स्त्री, पुरुष आणि बालकाला सुरक्षित, सन्मानाचे आणि शोषणमुक्त जीवन देण्यासाठी जागरूक नागरिक बनूया."