मोक्ष हवा असेल तर काम, क्रोध,लोभ,मत्सर,माया,अहंकार सोडा,आत्महत्या हा मोक्षाचा मार्ग नाही-डॉ. जितीन वंजारे

मोक्ष हवा असेल तर काम, क्रोध,लोभ,मत्सर,माया,अहंकार सोडा,आत्महत्या हा मोक्षाचा मार्ग नाही-डॉ. जितीन वंजारे

            काल परवा संभाजी नगर येथील तिसगाव भागातील खवड्या डोंगरावर एक घटना घडली,आय फोन मोबाईल चा ई एम आय भरण्यासाठी पैसे द्या असा अट्टाहास 19 वर्षीय मुलगा कुणाल चांदगुडे याने पिता मुरलीधर आई संगीता चांदगुडे यांच्याकडे केला त्याला समजावत असताना कुणालच्या मनात आत्महत्या सारखा वाईट विचार आला आणि जीवन संपवण्यासाठी तो डोंगरावर गेला. त्याला वाचवण्यासाठी तीन तास प्रयत्न झाले पण अखेर आख्ख कुटुंब दरीत पडून संपलं. या हृदयद्रावक घटनेने महाराष्ट्र हळहळला.

          मित्रानो जगात अशी कोणतीही समस्या नाही कि ज्याचं समाधान नाही, प्रश्न तिथे उत्तर आहे,माणसाच्या आयुष्यात सुख-दुःख, यश-अपयश, मान-अपमान, लाभ-हानी, जन्म-मृत्यू हे चक्र सतत सुरू असते. कधी परिस्थिती इतकी कठीण होते की माणसाला वाटते आता काहीच उरले नाही,माझे दुःख कधीच संपणार नाही,माझ्यामुळे सगळ्यांना त्रास होतो,मरण आले तर सगळे प्रश्न संपतील,पण इथेच सर्वात मोठा गैरसमज होतो.

मरण म्हणजे समस्येचे समाधान नाही; मरण म्हणजे समाधान शोधण्याची संधी कायमची संपवणे होय.आत्महत्येचा विचार करणाऱ्या व्यक्तीला त्या क्षणी जीवन नको असते असे नेहमीच नसते;अनेकदा तिला असह्य झालेले दुःख, अपमान, एकटेपणा, आर्थिक अडचण, कौटुंबिक संघर्ष, व्यसन, प्रेमभंग, आजार किंवा मानसिक ताण तणाव थांबवायचा असतो. म्हणून अशा व्यक्तीला दोष देण्याऐवजी तिचे दुःख ऐकणे, तिच्या जवळ राहणे आणि योग्य व्यावसायिक मदत मिळवून देणे गरजेचे आहे.

आत्महत्या आणि मोक्ष दोन्ही एकच नाहीत आपण यापूर्वी विचार केला “न जायते म्रियते वा कदाचित्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः।अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो

न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥”भगवद्गीतेच्या २.२० चरणात म्हटले आहे कि "आत्मा जन्म-मृत्यूच्या पलीकडचा आहे, शरीर नष्ट झाले तरी आत्म्याचे स्वरूप नष्ट होत नाही, अशी गीतेची तात्त्विक भूमिका आहे.

परंतु या श्लोकाचा अर्थ “मग शरीर संपवले तरी चालेल” असा काढणे अत्यंत चुकीचे आहे. गीता अर्जुनाला युद्धभूमीतून पळून जाण्याचा सल्ला देत नाही; उलट ती त्याला मोह, भीती आणि मानसिक संभ्रमातून बाहेर येऊन आपले कर्तव्य समजून घेण्यास सांगते.म्हणून गीतेचा संदेश असा घेता येईल,परिस्थितीपासून पळू नका; परिस्थितीला समजून घ्या, कर्तव्य करा आणि मन स्थिर करा.त्याचबरोबर “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।” या भगवद्गीतेच्या २.४७ चरणात सांगितलं आहे कि "माणसाचा अधिकार कर्मावर आहे;फळावर नाही"अपयश आले म्हणून जीवन संपवायचे नसते; प्रयत्नाची दिशा बदलायची असते.नोकरी गेली? दुसरा मार्ग शोधा.व्यवसायात नुकसान झाले? अनुभवातून पुन्हा उभे राहा.नाते तुटले? स्वतःला पुन्हा ओळखा.कर्ज झाले? नियोजन करा, मदत घ्या.अपमान झाला? तो आयुष्याचा शेवट नसतो.मानसिक त्रास झाला? मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा समुपदेशकाची मदत घ्या.एक दरवाजा बंद झाला म्हणजे संपूर्ण घर बंद होत नाही.रामायण सांगते,संकटात धैर्याची परीक्षा होते,रामचरितमानसातील एक प्रसिद्ध चौपाई आहे, “धीरज धरम मित्र अरु नारी।

आपद काल परखिअहिं चारी॥” याचाच अर्थ "संकटाच्या काळात धैर्य, धर्म, मित्र आणि कुटुंबीयांची खरी परीक्षा होते" ही चौपाई रामचरितमानसाच्या अरण्यकांडात आढळते.या ओळीतील पहिला शब्द अत्यंत महत्त्वाचा आहे,धीरज-संकट आले की माणसाने प्रथम निर्णय घ्यायचा नसतो; प्रथम थांबायचे असते.आज अनेक आत्महत्येच्या घटना पाहिल्या की त्यामागे एखाद्या व्यक्तीचा अनेक वर्षांचा संघर्ष नसून कधी कधी काही तासांचा तीव्र भावनिक उद्रेक असतो.म्हणून संकटाच्या क्षणी एकच नियम “आज कोणताही अंतिम निर्णय घेऊ नका.” एक रात्र थांबा.एखाद्या व्यक्तीशी बोला.

समुपदेशकाला भेटा.डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.कुटुंबाला सांगा.कारण भावना बदलतात, पण घेतलेला अंतिम निर्णय बदलता येत नाही.वाल्मीकी रामायणातील एका प्रसंगात दुःखाने व्याकुळ झालेल्या रामाला धीर देताना संकटे येतात आणि निघून जातात, असा आशय व्यक्त केला जातो.हीच जीवनाची मोठी शिकवण आहे,आजचे दुःख कायमचे नसते.बुद्धांचा मार्ग दुःखापासून पळणे नव्हे, दुःख समजून घेणे,गौतम बुद्धांच्या शिकवणीत जीवनातील दुःख हा मध्यवर्ती विषय आहे. चार आर्यसत्यांमध्ये दुःख, दुःखाची कारणे, दुःखनिरोध आणि दुःखनिरोधाकडे नेणारा मार्ग सांगितला आहे. या मार्गाला आर्य अष्टांगिक मार्ग म्हटले जाते.सम्यक दृष्टी, सम्यक संकल्प, सम्यक वाणी, सम्यक कर्म, सम्यक आजीविका, सम्यक प्रयत्न, सम्यक स्मृती आणि सम्यक समाधी,हा मार्ग मनाच्या शुद्धीकरणाकडे आणि दुःखातून मुक्तीकडे नेतो.

धम्मपदातील एक अत्यंत सुंदर संदेश आहे “सर्व पाप टाळा, कुशल कर्म करा आणि मन शुद्ध करा.”हा बुद्धांच्या शिकवणीचा मूलभूत संदेश मानला जातो.लक्षात घ्या,बुद्धांचा मार्ग “दुःख आहे म्हणून जीवन संपवा” असा नाही.तो म्हणतो,दुःख समजून घ्या.दुःखाचे कारण शोधा.दुःख कमी करण्याचा मार्ग स्वीकारा.मनाला प्रशिक्षित करा.म्हणजेच दुःखातून पळायचे नाही;दुःखावर काम करायचे.संत तुकाराम म्हणतात संसारात राहूनही आध्यात्मिक जीवन

जगता येते,गृहस्थ जीवनात राहूनही उत्तम आचार, परोपकार, भूतदया आणि शांततेचा मार्ग अंगीकारता येतो “जोडोनियां धन उत्तम वेव्हारें।उदास विचारें वेच करी॥परउपकारी नेणें परनिंदा।भूतदया...”या अभंगातून प्रामाणिक व्यवहार, परोपकार, परनिंदा टाळणे, सर्व प्राणिमात्रांबद्दल दया आणि शांत जीवन यांचा संदेश मिळतो.तुकारामांचा हा विचार आत्महत्येच्या समस्येवरही एक महत्त्वाचा प्रकाश टाकतो,आपले जीवन केवळ स्वतःसाठी नाही.आपल्या अस्तित्वाचा कोणाच्या तरी आयुष्यात अर्थ असतो.कधी कधी आपण स्वतःला निरुपयोगी समजतो;पण आपल्या एका फोनची, एका शब्दाची, एका हास्याची किंवा एका मदतीची कोणाला तरी गरज असू शकते.दुःख आले म्हणून जीवन सोडू नका,अंधार आला म्हणून सूर्य शोधणं सोडू नका;आज मन हरलं तरी उद्या पुन्हा जिंका,जीवन मिळालंय,त्याला कधी कमी लेखू नका.बायबल सांगते तुटलेल्या हृदयाच्या जवळ परमेश्वर असतो आणि खचलेल्या आत्म्याला तो आधार देतो.याचा आधुनिक अर्थ काय?तुम्ही तुटलेले असाल तर तुम्ही संपलेले नाही.तुम्ही रडत असाल तर तुम्ही कमजोर नाही.तुम्हाला मदत हवी असेल तर तुम्ही अपयशी नाही.तुम्हाला मानसोपचारतज्ज्ञाची गरज असेल तर तुम्ही वेडे नाही.मदत मागणे ही कमजोरी नसून स्वतःच्या जीवनाची जबाबदारी स्वीकारण्याची खूण आहे,मनुष्य देवापासून दूर झाला असे त्याला वाटले तरी देव त्याच्यापासून दूर झाला आहे असे आवश्यक नाही.मग आत्महत्या का करावीशी वाटते?कधी कधी कारण एकच नसते.नैराश्य, चिंता, व्यसनाधीनता, कौटुंबिक संघर्ष, प्रेमभंग, आर्थिक संकट, सामाजिक अपमान, दीर्घकालीन आजार, एकटेपणा, झोपेचा अभाव किंवा मानसिक आजार यापैकी अनेक गोष्टी एकत्र येऊ शकतात.म्हणून आत्महत्येचा विचार करणाऱ्या व्यक्तीला नक्की सांगा “मी तुझ्यासोबत आहे.तू मला सांग.आपण मिळून मार्ग शोधू,तुला मदत मिळवून देतो.”असे म्हणणे अधिक मानवी आहे.“समस्या नाही, समाधान शोधायचे असते,अशी समस्याच नाही ज्याचं समाधान नाही” हे वाक्य प्रेरणादायी आहे; परंतु त्याचा अर्थ असा नाही की प्रत्येक समस्या लगेच सुटते.काही समस्या वेळ घेतात.काहींसाठी डॉक्टर लागतात.काहींसाठी मानसोपचार लागतो.काहींसाठी कायदेशीर मदत लागते.काहींसाठी आर्थिक नियोजन लागते.काहींसाठी कुटुंबाची साथ लागते.काहींसाठी आध्यात्मिक आधार लागतो.समस्या सुटायला वेळ लागणे म्हणजे समाधान अशक्य असणे नव्हे.ज्याला आज शेवट दिसतो, त्याला कदाचित उद्याचा मार्ग अजून दिसत नसतो.त्यामुळे निर्णय पुढे ढकला, मदत पुढे आणा.कारण आत्महत्येचा विचार करणारा प्रत्येक माणूस कमजोर नसतो.अनेकदा तो खूप काळ प्रचंड वेदना सहन करत असतो.त्याला दोष देण्यापेक्षा त्याचा हात पकडणे गरजेचे आहे.खरे पुरुषार्थ काय?

रागात स्वतःला संपवणे नव्हे.परिस्थितीपासून पळणे नव्हे.स्वतःला सावरणे, मदत मागणे, उपचार घेणे, पुन्हा उभे राहणे आणि इतरांना उभे करणे,हा खरा पुरुषार्थ आहे.

अध्यात्मात गीता कर्म शिकवते.बुद्ध जागरूकता शिकवतात.रामायण धैर्य शिकवते.संत तुकाराम सेवा आणि भूतदया शिकवतात.बायबल आशा आणि देवाच्या प्रेमाचा आधार देते.मार्ग वेगवेगळे असले तरी या शिकवणींमध्ये एक सुंदर समान धागा दिसतो तो म्हणजे दुःख आले म्हणून आशा सोडू नका.आत्महत्या मोक्षाचा मार्ग नाही.मोक्ष म्हणजे केवळ शरीराचा अंत नव्हे. आध्यात्मिक परंपरांमध्ये मोक्ष म्हणजे अज्ञान, अहंकार, आसक्ती आणि दुःखाच्या बंधनातून मुक्त होण्याची अवस्था आहे.बुद्धांच्या परंपरेत अंतिम ध्येय निब्बान/निर्वाण हे दुःखाच्या समाप्तीकडे नेणारे आध्यात्मिक मुक्तीचे ध्येय आहे.म्हणून जीवन संपवणे आणि जीवनातून मुक्त होणे या दोन पूर्णपणे वेगळ्या गोष्टी आहेत.जीवनाचा अंत करणे सोपे वाटू शकते;पण स्वतःला समजून घेणे, मन जिंकणे, क्षमा करणे, आसक्ती सोडणे, सेवा करणे आणि अंतःशांती मिळवणे,ही खरी आध्यात्मिक साधना आहे.कुराण आयात क्र 4:29 मध्ये सांगितले आहे कि "स्वतःचा जीव घेऊ नका, अल्लाह तुमच्यावर दयाळू आहे.शेवटचा संदेश

जर तुम्ही आज दुःखी असाल तर,आज फक्त आजचा दिवस जगा.उद्याचा निर्णय उद्यावर सोडा.कोणाशी तरी बोला.

रडा,पण एकटे रडू नका.मदत मागा.डॉक्टरांना भेटा.समुपदेशकाची मदत घ्या.कुटुंबीयांशी बोला.प्रार्थना करा.ध्यान धारणा करा आणि स्वतःला एक संधी द्या.कारण तुमची आजची परिस्थिती म्हणजे तुमचे संपूर्ण भविष्य नाही.आत्महत्या हा मोक्षाचा मार्ग नाही;जीवनाला समजून घेणे, संकटांवर मात करणे

आणि इतरांच्या जीवनात,प्रकाश निर्माण करणे,हाच खरा मोक्षमार्ग आहे.

लेखन:-डॉ. जितीन वंजारे, होमिओपॅथीक तज्ज्ञ आणि स्पिरिच्युअल हीलिंग कन्सलटन्ट, संजीवनी क्लीनिक टाकळी आणि मानूर 9922541030